Udha e mbarΓ« se erdh Pranvera
shko dalln’dyshe tue flutrue!
NjΓ« poezi, disa melodi…
KΓ«to ditΓ« mbas Festivalit, mΓ« kan pyet disa persona rreth qeshtjes sΓ« dy kΓ«ngΓ«ve fituese me tΓ« njejten poezi!
NΓ« fakt, “gjΓ«ja”, e cila me sy tΓ« parΓ« duket si “abnormale”, nuk Γ«shtΓ« aspak gjΓ« e re! Kjo e poezis sΓ« muzikuar disa herΓ«, Γ«shtΓ« njΓ« praktikΓ« tΓ« cilΓ«n e gjejmΓ« tΓ« aplikuar pikΓ«risht tek materialet poetike (jo tekste tipike kΓ«ngΓ«sh)… biles di edhe rastin e kundΓ«rt ku e njejta melodi ka dy ose mΓ« shumΓ« tekste si p.sh nΓ« rastin e “Night in Tunisia” tΓ« Dizzy Gillespie, kjo praktikΓ« nΓ« muzikΓ« Γ«shtΓ« shekullore dhe quhet “Contrafactum”.
GjithΓ«sesi, pΓ«r ju tΓ« grupit “Muzika e shpjeguar” po e hap kΓ«tΓ« temΓ« si formΓ« diskutimi konstruktiv mes nesh mbasi gjΓ«ja Γ«shtΓ« me interes.
Fillimisht ju bΓ«j tΓ« ditur qΓ«, nΓ« rregulloren e Festivalit LuleborΓ«, nuk parashikohet njΓ« gjΓ« e tillΓ«. Gjithashtu kΓ«rkohet qΓ« pΓ«r Γ§do kΓ«ngΓ«, teksti tΓ« jetΓ« i lidhur me melodin perkatΓ«se…. Por nΓ« rastin e njΓ« poezie e cila ekziston mΓ« vete (pa ndonjΓ« shkak apo qΓ«llim muzikor), gjΓ«rat qendrojnΓ« ndryshe!!!
PΓ«rpara se tΓ« futemi nΓ« trajtimin e rastit konkret tΓ« muzikimit tΓ« dyfishtΓ« tΓ« poezis me titull: “Shko DallΓ«ndyshe”, Γ«shtΓ« e nevojshme tΓ« parashtrohen disa nga tiparet formale qΓ« e dallojnΓ« poezinΓ« e mirfilltΓ« nga teksti i kΓ«ngΓ«s. kΓ«tΓ« dallim ne mund ta zbulojmΓ« pΓ«rmes njΓ« hetimi artistik nΓ« lidhje me traditΓ«n e muzikΓ«s italiane, si krye-shkollΓ« e belkantos.
—
NΓ« mesjetΓ« p.sh (por edhe mbas), dallimet mes tekstit tΓ« kΓ«ngΓ«s dhe poezisΓ« kan kenΓ« tΓ« papΓ«rfillΓ«shme: teknikisht tekstet e muzikΓ«s klasike janΓ« tΓ« afΓ«rta dhe zakonisht mbivendosen me ato tΓ« poezisΓ« lirike letrare. Kjo ndodh pΓ«r shkak tΓ« faktit se muzika klasike priret tΓ« pΓ«rputhet me gjuhΓ«n (me metrikΓ«n gjuhΓ«sore) nga pikΓ«pamja ritmike, dhe vetΓ«m nΓ« raste tΓ« veΓ§anta ato janΓ« prekur pΓ«r tβu pΓ«rshtatur muzikalisht me melodinΓ«. Rrjedhimisht, nΓ« kΓ«tΓ« tipologji muzikore, poezitΓ« letrare (tΓ« shfrytΓ«zuara si tekste melodish) kan lindur para muzikΓ«s e cila i Γ«shtΓ« vΓ«ndosur poezisΓ« nΓ« njΓ« moment tΓ« dytΓ«. MΓ« tej, me futjen e koncepteve moderne nΓ« muzikΓ«, (sΓ« bashku me aspektet harmonike nΓ« lidhje me funksionet tonale e deri tek muzika moderne) , ndryshon gjithashtu edhe marrΓ«dhΓ«nia mes βtekstitβ dhe melodisΓ«. Kjo, pΓ«r njΓ« arsye praktike sepse tekstet qΓ« synoheshin tΓ« muzikoheshin konsiderohej tΓ« merrnin forma mΓ« tΓ« pΓ«rshtatshme me nevojat e muzikΓ«s sΓ« re e cila ritmikisht ishte mΓ« e zhvilluar se muzika mesjetare… etj
… KΓ«shtu me kalimin e kohΓ«s Lindin tΓ« ashtuquajturit metra Chiabrerian.
Me KΓ«tΓ« term i cili vjen nga mbiemri i poetit nga Savona: Gabriello Chiabrera (18 -VI 1552 β 14 -X 1638) identifikohen forma tΓ« reja poetike tΓ« cilat tentojnΓ« tΓ« imitonjnΓ« struktura metrike tΓ« poezisΓ« klasike qΓ« ishte e shkruar nΓ« Greqisht apo Latinisht, duke i aplikuar kΓ«to struktura nΓ« formatet e gjuhΓ«ve popullore (Pop) tΓ« asaj kohe, siΓ§ ishte p.sh gjuha βRomanzeβ Italisht.
PikΓ«risht nΓ« kΓ«tΓ« moment ndodh edhe fenomeni i ndarjes sΓ« tekstit tΓ« shkruar pΓ«r tβu muzikuar nga poezia lirike letrare e mirfilltΓ«. Kjo gjΓ« fillon tΓ« duket mΓ« se e qartΓ« nΓ« ariet operistike tΓ« shekullit tΓ« shtatΓ«mbΓ«dhjetΓ«.
Sot, marrΓ«dhΓ«nia midis tekstit dhe muzikΓ«s Γ«shtΓ« pΓ«rmbysur rrΓ«njΓ«sisht nΓ« krahasim me atΓ« tΓ« MesjetΓ«s. Hapi i fundit i kΓ«saj βpΓ«rmbysjejeβ merr dukje tΓ« madhe qΓ« nΓ« shekullin e kaluar β¦ dhe aktualisht, jemi tΓ« prirur tΓ« bΓ«jmΓ« kΓ«ngΓ« ku zakonisht, muzika vjen sΓ« pari, dhe mΓ« pas fjalΓ«t shtohen (ose pΓ«rshtaten me tΓ«). Kjo ndodh sepse metrika muzikore ka njΓ« hapΓ«sirΓ« plasticiteti kundrejt sΓ« cilΓ«s metrika e rrokjeve nΓ« gjuhΓ«n e folur, pΓ«rbΓ«n njΓ« pengesΓ« konkrete pΓ«r fantazin e kompozitorit.
NΓ« tΓ« vΓ«rtetΓ«, ky fenomen i shkrimit tΓ« melodisΓ« pΓ«rpara tekstit, ka filluar tΓ« duket taman – taman andej nga fundi i shekullit XIX. Si rrjedhojΓ«, artistΓ«t poetΓ« tΓ« cilΓ«t shkruanin tekste muzikore nuk ishin mΓ« tΓ« konsideruar si artistΓ« tΓ« mirfilltΓ« tΓ« poezisΓ«,se sa mΓ« shumΓ« si njΓ« lloj poeti i shkallΓ«s sΓ« dytΓ«: njΓ« formΓ« “degradimi” nga statusi i poetit. Ky inflacion i tekstΓ«shkruesve tΓ« veprave muzikore, shkakton gjithashtu lindjen e figurΓ«s sΓ« Libretistit. KΓ«shtu, me kalimin e kohΓ«s, kΓ«nga sa vjen dhe orientohet drejt promovimit tΓ« melodis muzikore, ndΓ«rsa libretisti zbret gradualisht, tek format komerciale tΓ« shkrimit ku pothuajse nuk ka mΓ« vΓ«nd pΓ«r poezinΓ«, dhe bΓ«het njΓ« tekstshkrues (nganjΓ«herΓ« ordiner), “njΓ« lloj gazetari me pervojΓ« rime”!!!
PΓ«rfundimisht, asistojmΓ« nΓ« njΓ« paradoks tΓ« Γ§uditΓ«shΓ«m ku nga njΓ«ra anΓ« teksti gjithsesi ngelet me rΓ«ndΓ«si pΓ«r kΓ«ngΓ«n, ndΓ«rkohΓ« qΓ« ky tekst βpoetikishtβ rrezikon tΓ« jetΓ« njΓ« βnulβ i madh, pasi pΓ«r hir tΓ« manipulimeve metrike muzikore pΓ«son njΓ« lloj shpΓ«rbΓ«rjeje formale idiomatike, me pΓ«rfundime aspak artistikeβ¦ PΓ«r kΓ«tΓ« qΓ« po them ka prova sa tΓ« duash. Mjafton tΓ« merrni nΓ« pyetje njΓ« specialist tΓ« fushΓ«s, pra: njΓ« poet tΓ« vΓ«rtetΓ« i cili ka pΓ«r tβju spjeguar se si metodat normale tΓ« analizimit tΓ« poezisΓ« priren tΓ« mos funksionojnΓ« mΓ« kur zbatohen pΓ«r tekstin e njΓ« kΓ«nge.
p.sh: Muzika obligon tekstshkruesin tΓ« zbatojΓ« njΓ« ritmikΓ« tΓ« caktuar (atΓ« qΓ« ka zgjedh kompozitori), ndΓ«rkohΓ« qΓ« mjaft fjalΓ« shumΓ«rrokΓ«she mund tΓ« dalin si pasojΓ« jashtΓ« pΓ«rdorimit, Kjo gjΓ« influencon dukshΓ«m nΓ« shkrimin e tekstit. PΓ«rndryshe fjalΓ«t njΓ«rrokΓ«she janΓ« tΓ« preferuara nΓ« tekstet e kΓ«ngΓ«ve. Si rrjedhojΓ« tekstshkruesi, mΓ« shumΓ« se poet i mirΓ«, duhet tΓ« jetΓ« njΓ« lloj improvizuesi tekstesh, pak a shumΓ« si βbejtexhinjtβ, por duke u dalluar gjithΓ«sesi dukshΓ«m prej tyre pΓ«rmes njΓ« leksiku tΓ« pasur dhe jo banal si dhe pΓ«rdorimit tΓ« tingΓ«llimeve tΓ« ngjashme (Asonanca dhe Rima) qΓ« pΓ«rputhen me melodinΓ«,… gjithashtu aty ku zΓ«ri ngjitet tek regjistri lart, zanoret nΓ« tekst duhet tΓ« jenΓ« tΓ« hapura nΓ« mΓ«nyrΓ« tΓ« tillΓ« qΓ« tΓ« favorizojnΓ« kΓ«ndimin lart etjβ¦ PΓ«rndryshe, vlerat e tekstit pΓ«rfundojnΓ« nΓ« hale β¦( ! ) β¦ dhe nΓ« fakt, shumica e teksteve sot, janΓ« shpesh pa pikΓ« bukurije, plot me gabime gjuhΓ«sore apo tingΓ«llime pa lidhje.
Nga ky prezantim i shpejtΓ« e kΓ«tyre dy poleve: Poezi e mirfilltΓ« dhe tekst adapt pΓ«r kΓ«ngΓ«n, arrijmΓ« tΓ« kuptojmΓ« mes tjerash qΓ«:
– Poezia ngelet poezi (pa ose me muzikΓ«, pak rΓ«ndΓ«si ka)
– Teksti i njΓ« kΓ«nge Γ«shtΓ« i shkruar posaçërisht pΓ«r tΓ«. Si i tillΓ« ai ngelet funksional i asaj kΓ«nge, dhe nΓ« tΓ« shumten e rasteve, kΓ«to tekstet nuk janΓ« poezi.
Dhe ja ku arritΓ«m tek Poezia Shko DallΓ«ndyshe e (Filip ShirokΓ«s) qΓ« Γ«shtΓ« gjithashtu βtekstβ super i mirΓ« pΓ«r tΓ« shkruar kΓ«ngΓ«. E pra kjo poezi nuk Γ«shtΓ« as e para dhe as e fundit e pΓ«rdorur si tekst kΓ«nge… biles ka dhe mΓ« tej … . NjΓ« gjΓ« pak a shumΓ« e ngjashme p.sh: ka ndodhur me poezinΓ«: “LβInfinito” tΓ« Giacomo Leopardit (sa pΓ«r tΓ« marrΓ« njΓ« emΓ«r tΓ« madh nΓ« shqyrtim).
LβInfinito, Γ«shtΓ« muzikuar disa herΓ« β¦ nga muzikantΓ« tΓ« ndryshΓ«m:
Rreth dyqind viteve mΓ« parΓ« nΓ« Recanati tΓ« Italis, Giacomo Leopardi krijoi kΓ«to vargje poetike qΓ« janΓ« tΓ« njΓ« bukurije sublime. Kjo poezi rezulton e muzikuar nga Gaetano Braga (1829-1907), kompozitor nga Abbruzzo β¦ gjithashtu nga kompozitori fiorentin Mario Castelnuovo-Tedesco (1895-1968). β¦ dhe akoma nΓ« kohΓ«t e sotme nΓ« stil tipik POP pΓ«r fΓ«mijΓ«t, version i korit tΓ« fΓ«mijΓ«ve: HARMONY FRIENDSβ¦
Β
apo versioni tjeter Pop ga Mario Camilletti
Simbas meje, ky shembull Γ«shtΓ« ezaustiv pΓ«r tΓ« kuptuar se edhe: Shko DallΓ«ndyshe si Poezi e mirfilltΓ« qΓ« Γ«shtΓ«, nuk ka asnjΓ« pengesΓ« pΓ«r tβmos u muzikuar sa herΓ« qΓ« njΓ« kompozitor tΓ« dojΓ«. Kjo poezi nuk Γ«shtΓ« si tekstet e zakonshme tΓ« kΓ«ngΓ«ve qΓ« i pΓ«rkasin njΓ« melodie tΓ« kenduar. Shko DallΓ«ndyshe Γ«shtΓ« poezi e mirfilltΓ«, nuk Γ«shtΓ« tekst kΓ«nge. Prandaj, kjo poezi mund tΓ« muzikohet pa pengesΓ« mbasi ajo i pΓ«rket trashΓ«gimis kulturore dhe, si “l’infinito” i Leopardi-t, qΓ«ndrojnΓ« pΓ«rtej Γ§do kΓ«nge tΓ« mundΓ«shme qΓ« mund tΓ« shkruhet pΓ«r to.
Nga aspekti ligjor, tΓ« drejtat e autorit nuk kan ndonjΓ« pengesΓ« pΓ«r perdorimin e poezive tΓ« adaptuara nΓ« rrang teksti, aq mΓ« tepΓ«r kur tΓ« drejtat e autorit kan rΓ«nΓ« dhe janΓ« bΓ«rΓ« publike.
Tani, nΓ« lidhje me aktivitetin artistik nΓ« fjalΓ« , LuleborΓ« nuk Γ«shtΓ« festival poezie por i kΓ«ngΓ«s….dhe (siΓ§ e thashΓ« qΓ« nΓ« fillim) nΓ« rregulloren bazike tΓ« saj nuk ka klauzola qΓ« tΓ« censurojnΓ« perdorimin e poezive….
Gjithsesi, pΓ«r ne tΓ« grupit Γ«shtΓ« njΓ« mΓ«nyrΓ« pΓ«r tΓ« reflektuar dhe diskutuar rreth kΓ«saj teme, duke marrΓ« nΓ« konsideratΓ« Γ§ka u tha mΓ« sipΓ«r …
MK